Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 Âm lịch) là một trong những dịp lễ hội truyền thống quan trọng nhất tại các quốc gia Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc và Việt Nam. Dù chia sẻ chung một thời điểm tổ chức, nhưng ý nghĩa và phong tục đón Tết Đoan Ngọ ở mỗi quốc gia lại mang những nét văn hóa đặc trưng riêng biệt. Hãy cùng DEYSI tìm hiểu chi tiết về ngày lễ độc đáo này qua bài viết dưới đây!

1. Tết Đoan Ngọ là gì?

Tết Đoan Ngọ (hay Tết Đoan Dương) diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch hằng năm.

Xét về mặt chiết tự:

• Đoan (端): Có nghĩa là sự mở đầu, bắt đầu.
• Ngọ (午): Là khoảng thời gian từ 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều.
• Đoan Ngọ: Tức là bắt đầu lúc giữa trưa.

Ngoài ra, “Ngọ” còn là tháng thứ 5 trong mười hai địa chi. Do đó, Tết Đoan Ngọ thực chất là ngày lễ được cúng vào đúng giờ Ngọ của ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch. Tại Trung Quốc, ngày này gắn liền với Lễ hội Thuyền Rồng. Trong khi tại Việt Nam, dân gian thường gọi gũi gọi đây là Tết giết sâu bọ.

2. Nguồn gốc và truyền thuyết về Tết Đoan Ngọ Trung Quốc

Nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ tại Trung Quốc gắn liền với một nhân vật lịch sử nổi tiếng thời Chiến Quốc: Khuất Nguyên. Ông là một đại thần và nhà thơ yêu nước nước Sở.

Truyền thuyết kể rằng, Khuất Nguyên là người có tài. Ông hết lòng can ngăn vua Sở Hoài Vương nhưng không được trọng dụng. Lại bị gian thần hãm hại dẫn đến bị lưu đày. Khi nghe tin kinh đô nước Sở bị quân Tần vây hãm, vì quá đau buồn và uất ức. Ông đã gieo mình xuống dòng sông (汨罗江) tự vẫn vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch.

Người dân vô cùng thương tiếc ông nên đã chèo thuyền ra sông tìm vớt thi thể. Họ chèo thuyền rồng (龙舟 – lóngzhōu) ra sông để tìm kiếm thi thể ông. Vừa gõ trống, khua chiêng để xua đuổi cá dữ không ăn thịt Khuất Nguyên. Đồng thời, họ còn ném cơm gói trong lá trúc (sau này gọi là bánh ú – 粽子 zòngzi) xuống sông để cúng tế và ngăn cá rỉa xác ông. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 trở thành ngày tưởng nhớ Khuất Nguyên, với tập tục đua thuyền và ăn bánh bá trạng.

3. Ý nghĩa của Tết Đoan Ngọ đối với người Trung Quốc

Tại Trung Quốc, Tết Đoan Ngọ mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc:

• Tôn vinh lòng yêu nước: Ngày lễ là dịp để thế hệ sau tưởng nhớ sự trung nghĩa, lòng yêu nước kiên cường của Khuất Nguyên.
• Xua đuổi tà khí và dịch bệnh: Theo quan niệm dân gian Trung Quốc, tháng 5 Âm lịch là “tháng độc”. Thời tiết giao mùa oi bức khiến sâu bọ, rắn rết, dịch bệnh sinh sôi. Do đó, các hoạt động trong ngày này còn mang ý nghĩa trừ tà, xua đuổi bệnh tật, cầu mong sức khỏe và bình an cho gia đình.

4. Các phong tục truyền thống trong Tết Đoan Ngọ Trung Quốc

Người Trung Quốc có những phong tục đón Tết Đoan Ngọ rất đặc trưng và mang đậm màu sắc văn hóa:

Ăn bánh tro (粽子 – zòngzi): Đây là món ăn không thể thiếu. Bánh được làm từ gạo nếp, nhân thịt, đỗ xanh, trứng muối… Gói trong lá tre hoặc lá dong rồi luộc chín. Mỗi chiếc bánh đều mang ý nghĩa sum vầy, trọn vẹn và bảo vệ sức khỏe.

Đua thuyền rồng: Tái hiện lại cảnh người dân bơi thuyền tìm thi thể Khuất Nguyên.Ngày nay, đua thuyền rồng trở thành một hoạt động thể thao, văn hóa cộng đồng đầy hứng khởi. Nó tượng trưng cho tinh thần đoàn kết, sự phối hợp nhịp nhàng và ý chí vươn lên.

Uống rượu Hùng Hoàng: Rượu được pha với một loại khoáng chất có tác dụng giải độc, sát trùng, nhằm bảo vệ cơ thể khỏi dịch bệnh. Phong tục uống rượu hùng hoàng trong ngày Tết Đoan Ngọ khá phổ biến ở nhiều vùng của Trung Quốc.

Treo ngải cứu và xương bồ trước cửa: Vào ngày Tết Đoan Ngọ, người dân thường có phong tục treo lá xương bồ (菖蒲 – Chāngpú) và ngải cứu (艾草 – Àicǎo) trước cửa nhà hoặc trên ngưỡng cửa. Hai loại cây này có mùi hương đặc trưng, được cho là có tác dụng xua đuổi côn trùng và tà ma.

Đeo túi thơm và vòng tay ngũ sắc: Trẻ em thường được đeo túi thơm chứa các loại hương liệu như hùng hoàng, hương dù, hạt mùi và nhiều loại hương liệu khác để đuổi sâu bọ, rắn rết gây hại.

5. Tết Đoan Ngọ tại Việt Nam: Nét giao thoa và sự khác biệt

Dù chịu ảnh hưởng một phần từ văn hóa Á Đông, nhưng Tết Đoan Ngọ tại Việt Nam đã được “bản địa hóa”. Và mang những ý nghĩa, tập tục hoàn toàn khác biệt, gắn liền với nền văn minh lúa nước.

Tết diệt sâu bọ trong dân gian Việt

Người Việt không gọi Tết Đoan Ngọ là ngày tưởng nhớ Khuất Nguyên, mà gọi nôm na là “Tết giết sâu bọ”.

Vào tháng 5 Âm lịch, thời tiết Việt Nam chuyển sang nắng nóng tột độ. Đây là thời điểm sâu bọ phát triển mạnh, phá hoại mùa màng và gây bệnh cho con người. Người nông dân làm lễ cúng tạ ơn trời đất, tổ tiên. Và ăn những món ăn có vị chua, chát, cay nồng vào sáng sớm để “tiêu diệt” giun sán, ký sinh trùng trong cơ thể.

Phong tục và hoạt động truyền thống

• Khảo cây (đánh cây): Một số vùng quê có tục gõ vào thân cây ăn quả (đặc biệt là cây ít trái) lúc giữa trưa để cầu mong năm sau cây sai trĩu quả.
• Tắm nước lá mùi: Tắm bằng nước nấu từ các loại lá có tinh dầu (lá mùi, tía tô, kinh giới, lá bưởi…) để giải cảm, xua đuổi bệnh tật.
• Hái lá thuốc vào giờ Ngọ: Dân gian tin rằng các loại lá thảo mộc được hái vào đúng 12 giờ trưa ngày mùng 5 tháng 5 sẽ có dược tính cao nhất, chữa được nhiều bệnh.

Sự khác biệt trong ẩm thực theo vùng miền

Mâm cúng và món ăn đặc trưng trong ngày Tết Đoan Ngọ của người Việt rất phong phú. Và có sự khác biệt rõ rệt giữa ba miền Bắc-Trung-Nam:

Tết Đoan Ngọ không chỉ là một cột mốc thời gian đánh dấu sự chuyển mùa. Mà còn là kho tàng văn hóa tín ngưỡng phong phú. Dù ở Trung Quốc với lễ hội Thuyền Rồng hoành tráng hay tại Việt Nam với mâm cơm “diệt sâu bọ” mộc mạc. Ngày lễ này vẫn luôn giữ được giá trị nhân văn sâu sắc. Hướng con người tới việc bảo vệ sức khỏe, trân trọng tự nhiên và gắn kết gia đình.